Jak lasy magazynują węgiel? Kluczowa rola gleby

W powszechnym wyobrażeniu to, jak lasy magazynują dwutlenek węgla, sprowadza się niemal wyłącznie do obecności samych drzewa. Najnowsze badanie opublikowane 19 marca 2026 roku w czasopiśmie „Science” pokazuje jednak, że to tylko część prawdy. To nie drzewa, lecz gleba jest głównym magazynem węgla w starych lasach borealnych.

Badacze z Lund University i Stanford University wykazali, że najlepiej zachowane lasy pierwotne i starolasy o bardzo wysokim stopniu naturalności w Szwecji magazynują od 78 do 89% więcej węgla niż lasy gospodarcze. Porównanie obejmowało żywe drzewa, martwe drewno i glebę do głębokości 60 cm. Gdy do bilansu doliczono węgiel przechowywany przez pewien czas w produktach z drewna, choć przewaga lasów pierwotnych nieco malała, wciąż wynosiła około 72%. Produkty drzewne częściowo kompensują straty węgla w lasach gospodarczych, jednak nie na tyle, by zniwelować wyraźną różnicę.

Dlaczego lasy magazynują więcej w stanie naturalnym

To badanie jest ważne nie tylko ze względu na wyniki, ale też ze względu na sposób jego wykonania. Naukowcy przez lata szukali i mapowali najbardziej naturalne fragmenty lasów w Szwecji. Potem prowadzili pomiary terenowe w ponad 200 miejscach i połączyli te dane z krajową inwentaryzacją lasów i gleb. Dzięki temu mogli porównać nie jeden element, ale cały system: drzewa, martwe drewno, glebę i produkty powstałe z pozyskanego drewna.

Jednym z ciekawszych faktów jest to, że badacze wykopali ponad 200 dołów glebowych o głębokości do jednego metra. Zrobili to po to, by sprawdzić, ile węgla znajduje się pod powierzchnią ziemi. Do głównego porównania między lasami pierwotnymi i gospodarczymi wykorzystano dane do 60 cm. Taka głębokość obowiązuje w Szwedzkiej Inwentaryzacji Gleb Leśnych (SFSI). Pozwoliło to zestawić wyniki terenowe z danymi krajowymi. Gleba jest naprawdę trudna do badania. Nie da się jej dobrze ocenić tylko na podstawie zdjęć satelitarnych, a jednocześnie może ona przechowywać bardzo duże ilości węgla.

W tym miejscu warto doprecyzować dwa pojęcia. FAO (Food and Agriculture Organization) definiuje las pierwotny jako las odnowiony naturalnie, złożony z rodzimych gatunków drzew, bez wyraźnie widocznych śladów działalności człowieka i bez istotnie zaburzonych procesów ekologicznych. Starolas to pojęcie szersze. Może obejmować także drzewostany, w których ślady dawnej ingerencji są jeszcze widoczne, ale nie zakłócają już w znaczący sposób naturalnych procesów. Dlatego w kontekście szwedzkiego badania najprecyzyjniej mówić o najlepiej zachowanych lasach pierwotnych oraz starolasach o wysokim stopniu naturalności.

Lasy magazynują węgiel głównie w glebie

Najważniejszy wniosek z badania jest zaskakujący: jeśli chcemy zrozumieć, jak lasy magazynują węgiel, nie możemy patrzeć tylko na drzewa. W badanych szwedzkich starolasach i lasach o bardzo wysokim stopniu naturalności około 64% całego zasobu węgla znajdowało się w górnym metrze gleby. Dla porównania żywe drzewa odpowiadały za około 30%, a martwe drewno za około 6%.

To oznacza, że najważniejszy magazyn węgla w lesie często znajduje się pod ziemią. Węgiel zgromadzony w glebie nie jest małym dodatkiem do tego, co przechowują drzewa, ale podstawą całego systemu. Wyniki badania pokazują, że sama gleba lasów pierwotnych może przechowywać tyle węgla, ile cały las gospodarczy – razem z drzewami, martwym drewnem i glebą.

To ważna lekcja także dla publicznej dyskusji o klimacie. Bardzo często mówi się o sadzeniu drzew, a dużo rzadziej o ochronie gleby. Tymczasem z punktu widzenia klimatu gleba może decydować o tym, czy las jest trwałym magazynem węgla, czy miejscem, z którego węgiel zacznie się stopniowo uwalniać po wycince lub osuszeniu terenu.

Skąd bierze się przewaga lasów naturalnych i starolasów

Lasy pierwotne, starolasy i inne najlepiej zachowane lasy naturalne przechowują więcej węgla nie tylko dlatego, że mają starsze i większe drzewa. Znaczenie ma też to, że ich gleba i cała struktura ekosystemu nie są regularnie zaburzane. W lasach gospodarczych stosuje się zręby zupełne, trzebieże, sadzenie drzew w jednym wieku i często jednego gatunku. W Szwecji drewno z takich lasów pozyskuje się zwykle w cyklach co 60–120 lat.

Naukowcy zwracają uwagę, że duże znaczenie mogą mieć także działania takie jak odwadnianie terenu, orka gleby czy inne zabiegi przygotowujące teren pod kolejne nasadzenia. Takie praktyki zmieniają warunki w glebie i mogą osłabiać jej zdolność do długiego przechowywania węgla. Innymi słowy, problemem nie jest tylko usunięcie drzew. Bardzo szkodliwe jest naruszenie całego systemu, który ten węgiel gromadził przez dziesiątki lub setki lat.

Badacze wzięli pod uwagę również to, że część pozyskanego drewna trafia do produktów, które przez pewien czas także przechowują węgiel, na przykład do materiałów budowlanych. Mimo to przewaga lasów pierwotnych nadal była bardzo duża. To dlatego, że znaczna część drewna jest spalana albo trafia do produktów o krótkim czasie użytkowania, takich jak papier. W efekcie nie rekompensuje to strat w glebie, drzewach i martwym drewnie.

Ciekawa jest też skala tej różnicy. Według autorów badania i informacji podanych przez AAAS najlepiej zachowane szwedzkie lasy naturalne magazynują średnio o 9,9 kg węgla na metr kwadratowy więcej niż lasy gospodarcze. To nie jest drobna różnica, ale bardzo wyraźna przewaga.

Co to zmienia w myśleniu o klimacie

To badanie pokazuje, że wcześniejsze szacunki mogły mocno zaniżać znaczenie lasów pierwotnych. Różnica między nimi a lasami gospodarczymi okazała się od 2,7 do 8 razy większa, niż wskazywały wcześniejsze oficjalne wyliczenia. Autorzy oszacowali również, że gdyby szwedzkie lasy gospodarcze mogły przechowywać tyle węgla co lasy pierwotne w atmosferze pozostałoby nawet około 8 miliardów ton CO₂ mniej.

Nie oznacza to, że każdy las gospodarczy jest bezwartościowy albo że drewno zawsze jest złym materiałem. Oznacza natomiast, że polityka klimatyczna nie powinna patrzeć na las tylko jak na źródło drewna i bioenergii. Jeśli podczas użytkowania lasu tracimy bardzo dużo węgla z gleby i całego ekosystemu, to bilans klimatyczny może być dużo gorszy, niż wcześniej zakładano.

Autorzy badania zaznaczają też uczciwie, że nie wszystkie wyniki można automatycznie przenieść na całą strefę borealną, czyli na przykład na Kanadę, Alaskę czy Rosję. Potrzebne są dalsze badania. Mimo to ogólny wniosek jest mocny: ochrona naturalnych lasów może mieć bardzo duże znaczenie dla klimatu.

W podobnym kierunku idą także działania Unii Europejskiej, która w marcu 2023 roku opublikowała istotne wytyczne dot. lasów. Wytyczne te mają pomóc państwom członkowskim rozpoznawać, mapować i chronić lasy pierwotne oraz starolasy. Nowe badanie ze Szwecji dostarcza kolejnych argumentów na rzecz tych działań. Ponadto pokazuje, że taka ochrona wspiera nie tylko bioróżnorodność, ale też klimat.

Lasy magazynują najwięcej węgla, gdy zachowują wysoki stopień naturalności

Najważniejszy wniosek z tego badania – lasy magazynują najwięcej węgla wtedy, gdy zachowują wysoki stopień naturalności i ciągłość procesów ekologicznych. Chodzi nie tylko o same drzewa, ale także o glebę, martwe drewno i ciągłość procesów przyrodniczych. Ochrona takich lasów jest więc przede wszystkim ważnym elementem ochrony klimatu.

Jeśli chcemy naprawdę zrozumieć, jak lasy magazynują węgiel, musimy patrzeć szerzej niż tylko na pnie i korony drzew. Duża część tego procesu zachodzi pod ziemią i właśnie dlatego ochrona całego ekosystemu leśnego ma tak duże znaczenie.

Czy polskie lasy działają tak samo?

Przenosząc wyniki szwedzkich badań na grunt polski, warto zwrócić uwagę na istotne różnice przyrodnicze. W naszej szerokości geograficznej procesy życiowe lasu biegną nieco innym rytmem. W Polsce tzw. produkcja pierwotna (czyli to, jak szybko drzewa rosną i wiążą węgiel) jest znacznie wyższa niż w chłodnej Skandynawii. Z drugiej strony, w cieplejszym klimacie znacznie szybciej zachodzi też dekompozycja, czyli rozkład materii organicznej przez grzyby i bakterie.

W chłodnych lasach borealnych Szwecji niska temperatura spowalnia rozkład, w Polsce ten obieg jest szybszy. Nie oznacza, że nasze lasy naturalne są gorszym magazynem, a jedynie, że ich „charakterystyka pracy” jest inna. Choć polska gleba leśna może nie gromadzić węgla w tak dużych proporcjach jak szwedzka, to nasze lasy nadrabiają to dynamiką wzrostu i potężną biomasą samych drzew.

Najważniejszy wniosek pozostaje jednak wspólny dla obu krajów. Niezależnie od tempa procesów, lasy naturalne i starolasy w Polsce również będą lepszym i stabilniejszym magazynem węgla niż lasy gospodarcze. To właśnie brak regularnych zaburzeń gleby i zachowanie ciągłości procesów sprawia, że las naturalny – czy to nad Bałtykiem, czy w Skandynawii – pozostaje bezkonkurencyjnym sojusznikiem w walce o klimat.

Bibliografia

• Pascual, D. i in. (2026). „Higher carbon storage in primary than secondary boreal forests in Sweden”. Science, 387. DOI: 10.1126/science.adz8554
• Lund University: Old-growth forests store a lot more carbon than managed forests
• Stanford Doerr School of Sustainability: A ‘shocking’ carbon discovery in Sweden’s forests
• AAAS / EurekAlert!: The power of old forests: Study in Sweden finds they store far more carbon
• Komisja Europejska: Guidelines for Defining, Mapping, Monitoring and Strictly Protecting EU Primary and Old-Growth Forests
• FAO: COP29 — crucial role of primary forests for climate and biodiversity goals