Zanieczyszczenie światłem – wpływ na nasze zdrowie i przyrodę

Zanieczyszczenie światłem to problem środowiskowy, o którym przez długi czas mówiło się rzadziej niż o smogu, hałasie czy odpadach. Tymczasem badania wyraźnie pokazują, że nadmiar sztucznego światła nocą nie tylko zmienia wygląd nieba, ale także wpływa na zdrowie ludzi, zaburza funkcjonowanie zwierząt i roślin oraz prowadzi do niepotrzebnego zużycia energii.

Problem nie dotyczy już wyłącznie dużych miast. W Polsce obejmuje także mniejsze miejscowości, wsie i obszary cenne przyrodniczo. To oznacza, że prawdziwie ciemna noc staje się dziś coraz rzadszym zjawiskiem.

Na czym polega zanieczyszczenie światłem

Sztuczne światło po zmroku jest potrzebne. Dzięki niemu łatwiej się poruszać, korzystać z dróg i czuć się bezpieczniej. Problem zaczyna się wtedy, gdy oświetlenie jest źle zaprojektowane. Światło powinno być używane tam, gdzie naprawdę jest potrzebne, a nie rozpraszać się na boki, do góry czy do wnętrz budynków.

Zanieczyszczenie światłem może przyjmować kilka form:

Skutki zanieczyszczenia światłem dla zdrowia człowieka

Zanieczyszczenie światłem ma istotny wpływ na zdrowie człowieka, zwłaszcza na sen i rytm dobowy. Organizm człowieka działa według naturalnego cyklu dnia i nocy. Gdy po zmroku jesteśmy wystawieni na zbyt silne światło, szczególnie o chłodnej, niebieskawej barwie, organizm może mieć problem z przygotowaniem się do snu.

Nocne światło może ograniczać wydzielanie melatoniny, czyli hormonu, który pomaga zasypiać i reguluje rytm biologiczny. W efekcie człowiek może spać gorzej, budzić się bardziej zmęczony i mieć trudności z regeneracją. Badacze analizują też związek między długotrwałym narażeniem na światło nocą a innymi problemami zdrowotnymi, ale w tym obszarze wiele zależy od rodzaju i długości ekspozycji.

Problem ma też wymiar codzienny. Zbyt jasne lampy za oknem, reklamy świecące przez całą noc czy mocno oświetlone osiedla mogą obniżać komfort życia. U części osób powoduje to rozdrażnienie, trudności z zasypianiem i poczucie ciągłego zmęczenia.

Wpływ nocnego oświetlenia na przyrodę

Dla wielu organizmów noc jest bardzo ważną częścią doby. To wtedy część zwierząt żeruje, poluje, odpoczywa albo się przemieszcza. Sztuczne światło zaburza te naturalne procesy.

Dobrym przykładem są ptaki migrujące nocą. W czasie przelotów orientują się między innymi dzięki naturalnym warunkom panującym na niebie. Gdy nad miastami i drogami pojawia się silna łuna, ptaki mogą tracić orientację, zmieniać trasę albo zatrzymywać się w miejscach, które nie są dla nich bezpieczne.

Bardzo mocno cierpią także owady. Wiele z nich jest przyciąganych do źródeł światła i krąży wokół lamp tak długo, aż opadnie z sił lub stanie się łatwym łupem dla drapieżników. To ważne, ponieważ owady pełnią w przyrodzie ogromną rolę: zapylają rośliny i są pokarmem dla wielu innych gatunków.

Na zanieczyszczenie światłem reagują również rośliny. Nadmiar światła nocą może zaburzać ich naturalny rytm sezonowy. Niektóre rośliny mogą później przechodzić w stan spoczynku albo zbyt wcześnie rozpoczynać wzrost. To pokazuje, że sztuczne światło wpływa nie tylko na pojedyncze gatunki, ale też na całe ekosystemy.

Zanieczyszczenie światłem w Polsce

Polska znajduje się w ścisłej europejskiej czołówce pod względem dynamiki „smogu świetlnego”. Aż 20% populacji funkcjonuje w stanie nieustannego stresu świetlnego, w którym narząd wzroku pracuje w trybie dziennym przez 24 godziny na dobę. Niestety,  większość Polaków jednak nie ma świadomości powagi sytuacji.

W Polsce nadal brakuje jednego, spójnego systemu prawnego, który skutecznie regulowałby tę kwestię. Istnieją wprawdzie normy techniczne i zalecenia dotyczące projektowania oświetlenia, ale nie tworzą one jeszcze pełnej ochrony przed nadmiarem sztucznego światła. W styczniu 2026 roku dwie sejmowe podkomisje: zdrowia publicznego oraz budownictwa, gospodarki przestrzennej i mieszkaniowej oraz poczty podjęły ten temat zanieczyszczenia światłem.

Gdzie w Polsce możemy zakosztować ciemności oraz zaobserwować, jak w praktyce wygląda redukcja zanieczyszczenia światłem?

Sopotnia Wielka w gminie Jeleśnia to pierwsza w Polsce i dziesiąta w Europie miejscowość, która otrzymała prestiżowy tytuł Dark Sky Community, przyznany 11 listopada 2023 roku przez organizację DarkSky International z USA.

W Sopotni Wielkiej wymieniono lampy uliczne na takie, które świecą bardziej precyzyjnie i nie wysyłają światła wysoko w niebo. Zadbano też o odpowiednią barwę światła i działania edukacyjne dla mieszkańców. Ten przykład pokazuje, że ochrona ciemnego nieba nie polega na całkowitym wyłączaniu lamp, ale na lepszym i mądrzejszym korzystaniu z oświetlenia. Oprócz tego, w Polsce funkcjonują obszary ochrony ciemnego nieba, które promują obserwacje astronomiczne i redukcję zanieczyszczenia światłem. Zaliczamy do nich m.in.Izerski Park Ciemnego Nieba, który był pierwszym tego typu obszarem w Polsce oraz Park Gwiezdnego Nieba Bieszczady.

Jak ograniczać zanieczyszczenie światłem

Ograniczanie zanieczyszczenia światłem nie wymaga rezygnacji z oświetlenia. Chodzi raczej o to, by używać go rozsądnie. W praktyce można stosować oprawy z osłonami, czujniki ruchu, systemy przyciemniania oraz cieplejszą barwę światła. Takie rozwiązania pomagają jednocześnie chronić bioróżnorodność, poprawiać komfort życia i ograniczać zużycie energii.

Potrzebne są również działania samorządów i państwa. Lokalne władze mogą lepiej planować oświetlenie ulic, parków i osiedli, zwłaszcza w pobliżu terenów cennych przyrodniczo. Ważne jest także tworzenie jaśniejszych zasad prawnych, które pomogą ograniczać nadmiar światła w przestrzeni publicznej.

Przeciwdziałanie zanieczyszczeniu światłem można oprzeć na kilku prostych zasadach:

Dlaczego warto edukować o zanieczyszczeniu światłem

Zanieczyszczenie światłem choć wpływa na zdrowie ludzi i sposób funkcjonowania całych ekosystemów, nadal wśród społeczności budzi mieszane uczucia. Inne formy zanieczyszczeń nie budzą tylu wątpliwości. Wynikać to może z faktu, że światło kojarzy się z bezpieczeństwem. Badania faktycznie pokazują, że lepsze oświetlenie ulic koreluje ze spadkiem przestępczości, choć zależność ta nie jest prosta i zależy od rodzaju przestępstw oraz kontekstu.

Przeciwdziałanie zanieczyszczeniu światłem nie oznacza eliminacji czy ekstremalnej redukcji oświetlenia. Przede wszystkim polega ono na mądrym zarządzaniu i kierowaniu światła tam, gdzie naprawdę odgrywa ono istotną rolę. 

W związku z powyższym edukacja na temat korzyści wynikających z ochrony ciemnego nieba oraz sposobów, za pomocą których można tego dokonać, jest w naszym kraju nadal bardzo potrzebna. Przykład Sopotni Wielkiej pokazuje zresztą, że rozsądne korzystanie ze światła przynosi dobre efekty. 

Bibliografia:

• Bucher, S. F. i in. (2023). Artificial light at night decreases plant diversity and performance in experimental grassland communities. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 378(1892).
• Dietenberger, M., Jechow, A., Hölker, F. i in. (2024). Reducing the fatal attraction of nocturnal insects using tailored and shielded road lights. Communications Biology, 7, 671.
• Horton, K. G., Buler, J. J., Anderson, S. J. i in. (2023). Artificial light at night is a top predictor of bird migration stopover density. Nature Communications, 14, 7446.
• Kotarba, A. (red.). (2023). Zanieczyszczenie światłem w Polsce. Raport 2023. Light Pollution Think Tank, Centrum Badań Kosmicznych PAN.
• Meng, L., Zhou, Y., Román, M. O. i in. (2022). Artificial light at night: an underappreciated effect on phenology of deciduous woody plants. PNAS Nexus, 1(2), pgac046.
• National Toxicology Program (NTP). (2021). Light at Night and Night Shift Work: Circadian Disruption Studies. W: NTP Cancer Hazard Assessment Report on Night Shift Work and Light at Night. NCBI Bookshelf.