Spadek bioróżnorodności – Dzień Dzikiej Przyrody 2026

Dzień Dzikiej Przyrody to nie tylko symboliczne święto, lecz także moment oceny stanu globalnej przyrody w świetle najnowszych danych naukowych. Różnorodność biologiczna stanowi fundament stabilnych ekosystemów, bezpieczeństwa zdrowotnego oraz odporności społeczno‑gospodarczej. Tegoroczny temat World Wildlife Day 2026 – „Medicinal and Aromatic Plants: Conserving Health, Heritage and Livelihoods” – kieruje uwagę na dzikie rośliny lecznicze i aromatyczne. W kontekście nasilającego się spadku bioróżnorodności ochrona tych gatunków ma znaczenie zarówno ekologiczne, jak i strategiczne.

Spadek bioróżnorodności w liczbach – dane na 2026 rok

Najnowsze raporty międzyrządowe (m.in. Living Planet Report 2024, aktualizacje IUCN, FAO FRA 2020) wskazują na utrwalony, globalny trend spadkowy. Living Planet Index pokazuje, że średnia liczebność monitorowanych populacji kręgowców zmniejszyła się o 73% w latach 1970–2020. W Ameryce Łacińskiej i na Karaibach spadek sięga 95%, w Afryce 76%, w Azji i Pacyfiku 60%, a w Europie i Azji Centralnej 35%. Wskaźnik ten dotyczy wyłącznie kręgowców i opiera się na danych monitoringowych, jednak stanowi syntetyczny barometr presji oddziałujących na całe ekosystemy, w tym również na florę.

Równocześnie IUCN – Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody, prowadząca globalną Czerwoną Listę Gatunków Zagrożonych – informuje, że w 2025 roku 47 187 gatunków sklasyfikowano jako zagrożone wyginięciem. Wśród drzew zagrożonych jest 38% ocenionych gatunków. Dane te wskazują na rosnące ryzyko destabilizacji siedlisk leśnych, które są kluczowe również dla wielu roślin leczniczych.

Zmiana użytkowania ziemi pozostaje jednym z głównych czynników utraty różnorodności biologicznej. Globalna powierzchnia lasów w 2020 roku wynosiła około 4,06 mld ha, jednak od 1990 roku świat stracił netto około 178 mln ha lasów. Dane satelitarne Global Forest Watch wskazują ponadto, że w latach 2001–2024 odnotowano ok. 517 mln ha utraty pokrywy drzew (ok. 13% względem poziomu z 2000 roku), a w samym 2024 roku ok. 29,6 mln ha. Należy podkreślić, że wskaźnik „tree cover loss” obejmuje zarówno trwałą konwersję siedliska, jak i zręby w lasach gospodarczych czy skutki pożarów, dlatego nie jest tożsamy z definicyjną deforestacją.

Oddziaływania mają charakter wieloczynnikowy i wzajemnie się wzmacniają. Obejmują zmianę użytkowania lądów i mórz, nadmierne pozyskiwanie organizmów, zanieczyszczenia, gatunki inwazyjne oraz negatywne skutki globalnej zmiany klimatu. W efekcie spadek bioróżnorodności ma wymiar systemowy, wykraczający poza pojedyncze lokalne incydenty.

Spadek bioróżnorodności a dzikie rośliny lecznicze

Skala wykorzystania roślin leczniczych i aromatycznych jest znacząca. Globalnie pozyskuje się 50–70 tysięcy gatunków, zarówno ze zbiorów dzikich, jak i z upraw. Około 1300–1500 z nich podlega międzynarodowej kontroli handlu w ramach konwencji CITES – umowy regulującej handel dzikimi gatunkami roślin i zwierząt, aby nie zagrażał ich przetrwaniu.

Szacunki udziału gatunków zagrożonych w tej grupie różnią się w zależności od zakresu analiz i stopnia pokrycia ocenami. W materiałach World Wildlife Day 2026 wskazuje się, że ponad 20% wykorzystywanych gatunków może być zagrożonych według Czerwonej Listy IUCN. Inne zestawienia, przy niepełnym pokryciu ocenami, wskazują wartości rzędu ok. 9%. Rozbieżność ta wynika przede wszystkim z ograniczonej liczby pełnych ocen taksonomicznych, co samo w sobie stanowi istotną lukę badawczą.

Rosnące zapotrzebowanie rynkowe dodatkowo zwiększa presję na populacje dzikie. Wartość globalnego eksportu roślin leczniczych i aromatycznych osiągnęła w 2023 roku około 4,18 mld USD, a importu 4,25 mld USD, co oznacza wzrost o około 98% względem 2010 roku. Bez skutecznego monitoringu pochodzenia surowców, identyfikacji gatunkowej i kontroli łańcuchów dostaw dynamiczny wzrost handlu może przyczyniać się do dalszego spadku bioróżnorodności.

Znaczenie dla medycyny konwencjonalnej i zdrowia publicznego

Znaczenie roślin leczniczych i aromatycznych wykracza poza tradycyjne systemy medyczne. Szacuje się, że 70–95% populacji w krajach rozwijających się korzysta z medycyny tradycyjnej w podstawowej opiece zdrowotnej. Jednocześnie wiele substancji stosowanych w medycynie konwencjonalnej ma pochodzenie roślinne lub zostało opracowanych na podstawie związków naturalnych.

Paklitaksel, wyizolowany pierwotnie z cisu krótkolistnego (Taxus brevifolia), jest obecnie jednym z kluczowych leków przeciwnowotworowych. Artemizynina, pozyskiwana z bylicy rocznej (Artemisia annua), stanowi podstawę terapii przeciwmalarycznych rekomendowanych przez WHO. Podobne przykłady występują w kardiologii i farmakologii przeciwbólowej. Utrata siedlisk i dzikich populacji ogranicza zatem zarówno dostęp do surowców, jak i potencjał odkrywania nowych cząsteczek o znaczeniu terapeutycznym.

Polska i Europa – znaczenie jakości siedlisk

W Europie wskaźnik LPI (-35%) jest niższy niż średnia globalna (-73%), co oznacza, że spadek populacji mierzony wskaźnikiem LPI jest mniej drastyczny niż średnia globalna. Nie oznacza to jednak braku zagrożeń. Intensyfikacja rolnictwa, fragmentacja krajobrazu oraz obciążenia chemiczne wpływają na jakość siedlisk łąkowych i leśnych, w których występują rośliny lecznicze.

W Polsce dane satelitarne wskazują utratę ok. 1,4 mln ha pokrywy drzew w latach 2001–2024 (ok. 14% względem 2000 roku). Jest to wskaźnik „tree cover loss”, obejmujący także zręby i zaburzenia naturalne, dlatego nie oznacza wprost trwałego wylesienia. Jednocześnie analizy naukowe dla lat 2000–2020 wskazują dodatni bilans netto pokrywy drzew (+407 tys. ha). Oznacza to, że sama powierzchnia lasów nie jest wystarczającym wskaźnikiem stanu przyrody. Kluczowe pozostają jakość siedlisk, ciągłość ekologiczna, struktura wiekowa drzewostanów oraz presje lokalne.

Odpowiedzialność i kierunki działań

Dzień Dzikiej Przyrody przypomina, że spadek bioróżnorodności dotyczy również lokalnych łąk, lasów i terenów podmokłych. Skuteczna ochrona wymaga łączenia regulacji prawnych, monitoringu, odpowiedzialnej konsumpcji oraz wsparcia dla społeczności lokalnych.

W ramach naszych działań realizujemy programy wspierające różnorodność biologiczną i odbudowę siedlisk. Działania edukacyjne oraz promocja odpowiedzialnego korzystania z zasobów przyrody stanowią element budowania długofalowej odporności ekosystemów.

Dzień Dzikiej Przyrody 2026 to moment, aby połączyć wiedzę naukową z praktyką. Ochrona dzikich roślin leczniczych i aromatycznych jest inwestycją w zdrowie publiczne, stabilność ekosystemów i bezpieczeństwo przyszłych pokoleń. Tylko konsekwentne działania systemowe, oparte na danych i zasadzie ostrożności, mogą ograniczyć spadek bioróżnorodności i zachować potencjał biologiczny planety.